نگاهی به سیستم واکه‌ها در زبان سینداری

یکی از موضوعاتی مورد بحث در جوامع طرفداران تالکین، چه ایرانی و چه غیر ایرانی موضوع تلفظ نام‌ها در زبان‌های فراساخته تالکین است.

گرچه خود تالکین بارها اعلام کرده، که قصد از ساختن این زبان‌ها هرگز شکل گیری فرقه‌های متکلم این زبان‌ها نبوده است، اما در نامه 295b به صراحت بیان می‌کند، که نشانه‌های واکه‌‌ها در خط تنگوار صرفا برای تزئین نیستند و باید جدی گرفته شوند، این نشان می‌دهد که کشش واکه‌ها برای تالکین با اهمیت بوده و بر زیبایی لحن و آوای این زبان‌ها تاثیرگذار است.

در این یادداشت، سعی می‌شود، با استفاده از مثال‌های از واژه‌های زبان‌ انگلیسی و همچنین مثال‌های از زبان‌های رایج در ایران، کیفیت و جایگاه این واکه‌ها و طول و کشش آنها را بیان کرده تا دیدگاه بهتری به شما ارائه داده‌ شود.

همچنین برای نگارش تلفظات، الفبای آوانگاری بین‌المللی (IPA) به دو شیوه‌ی آوانگاری واجی (phonemic) و آوانگاری آوایی (phonetic) به کارگرفته می‌شود.

توجه داشته باشید، که در این گفتار تنها به واکه‌های سینداری پرداخته شده است نه کوئنیا. برای نسخه کوئنیای این مقاله می‌توانید به اینجا مراجعه کنید.

*

کوئنیا [kʷɛ.nʲɑˈ] / [kʷɛ.ɲɑˈ] یک زبان الفی باستان که توسط الف‌های برین در آمان استفاده می‌شد. در سرزمین میانه این زبان به مراتب کمتر از زبان سینداری مورد استفاده بود که با آن در واقع یک ریشه مشترک در بسیاری از واژگان و نام‌ها داشت. در نتیجه در شرق دریای بزرگ، کوئنیا بیشتر مورد استفاده اربابان معرفت و شاعران بود تا عوام. واژه کوئنیا به معنی «سخن» یا «زبان» و برگرفته از واژه کوئندی است.

سینداری یا سیندارین [sin.dɑ.rinˈ] در اصل زبان الف‌های خاکستری یا سیندار بود، شاخه‌ای از تله‌ری که در جنگل‌های مرکزی بلریاند سکونت داشتند. به رهبری شاه بزرگ تین‌گول و ملکه‌اش ملیان، آنها از شریف‌ترین الف‌های شرق دریای بزرگ بودند و زبان‌شان شکل متعالی زبان الفی‌ای بود که در سرزمین میانه صحبت می‌شد.

سینداری خود در اصل واژه از زبان کوئنیا است به معنی زبان الف‌های خاکستری. این مردمان در دوران اولیه زبان خود را اگلاترین [ɛg.lɑθ.rinˈ] می‌نامیدند به معنی زبان رهاشدگان که مشتق از واژه اگلات است، به معنی رهاشده نامی که سیندار به خود نسبت می‌دادند. در دوران پسین این زبان را  ادلن (edhellen) می‌نامیدند. ادلن [ɛˈðɛlːɛn] / [ɛˈðɛl.lɛn] به معنی زبان الفی است.

*

سینداری به صورت پایه در ۶ واکه کوتاه i, e, a, o, u, y است، این واکه‌ها در IPA به صورت، [i, ɛ, ɑ, ɔ, u, y] نمایش داده می‌شوند. هرکدام از واکه با افزودن نشانه (ˆ) و (´) تبدیل به واکه‌ای بلند در همان جایگاه خود می‌شوند،  طبق کتاب «The Road Goes Ever On» دو واکه u و i را می‌توان به صورت [ʊ] و [ɪ] تلفظ کرد اما طبق خوانش «A Elbereth Gilthoniel» توسط شخص تالکین بنظر می‌رسد می‌توان آنها را به صورت [u] و [i] نیز تلفظ کرد. توجه داشته باشید که جایگاه دو واکه [ʊ] و [ɪ] در RP عصر تالکین متفاوت از SSBE امروزی است. در تلفظ کنونی جایگاه این دو واکه بسیار مرکزی گشته و واکه‌های [ɵ] و [ɘ] نزدیک شده است، البته که همچنان این اختلاف برای واکه [ɪ] بیش از واکه [ʊ] است.

همچنین براساس تلفظ شخص تالکین در شعر A Elbereth Gilthoniel واکه o می‌توان بسته‌تر به صورت [o] یا به شیوه دقیق‌تر [o‌] که دقیقا برابر همان [ɔ‌] است، تلفظ شود. بنظر می‌رسد، یکی از مشابه‌ترین تلفظ‌ها به واکه تلفظ [ɔ] در زبان ایتالیایی باشد. توجه داشته باشید که واک کوتاه o کاملا مشابه [ɔ] کوئنیا است اما ô سینداری متفاوت از ó کوئنیا است که در IPA به صورت  [ɔː] و [oː] نمایش داده‌ می‌شوند، چرا که شخص تالکین به صراحت بیان کرده که کیفیت واکه‌های e و é و واکه‌های o و ó در کوئنیا متفاوت اما در سینداری یکسان هستند.

همچنین درباره کشش واکه بنظر می‌رسد، کشش واکه‌ها سینداری که با دو علامت (´) و (ˆ) نمایش داده می‌شوند در IPA برابر با [ˑ] و [ː] باشد.

بر خلاف کوئنیا در سینداری چنین واکه‌های واج (phoneme) در نظر گرفته میشوند نه هم‌آوا (allophone) چرا که اختلاف مثلا ô و ó در سینداری باعث تغییر معنای واژه می‌گردد.

توجه کنید که y در سینداری همیشه برابر واکه پیشین [y] است و هیچ وقت برابر با [j] در yellow در نظر گرفته نمی‌شود.

همخوان [j] در سینداری تنها در اول واژه و پیش از یک واکه ظاهر می‌شود:

Iant (پل):

/ˈjɑnt/

باید این نکته را نیز در نظر گرفت که بسیار از مثال‌های که تالکین از واژه‌های زبان‌ انگلیسی برای تلفظ واکه‌های سینداری یا کوئنیا، باید طبق لهجه رایج در زمان حیات تالکین یعنی Received Pronunciation یا به اختصار (RP) برسی شوند نه لهجه امروزی Standard Southern British English یا به اختصار(SSBE) که امروزه در بسیاری از فیلم‌های تاریخ یا فانتزی مثل بازی تاج و تخت، هری پاتر و خود ارباب حلقه‌ها دیده می‌شود.

برای درک اینکه یک واکه در انگلیسی جنوب بریتانیا، درگذر زمان چقدر می‌تواند متغیر باشد، تلفظ واژه back رو در سه لهجه رایج جنوبی مشاهده کنید:

Traditional RP:

[ˈbɛʔk̚]

RP:

[ˈbæʔk̚]

SSBE:

[ˈbaʔk̚]

MLE:

[ˈbɐʔq]

 

واکه‌ها:

:Â/Á/A

تلفظ این واکه به دو صورت کوتاه و کشیده، مشابه تلفظ a در father و نه در but و همچنین آ در فارسی کلاسیک و کردی است، مثلا در واژه آن یا تهران که در لهجه تهران تبدیل به [uː] شده است.

توجه داشته باشید که [ɑː] در فارسی و کردی به صوت کشیده استو  در ترکی آذربایجانی کوتاه است [ɑ]. همچنین توجه کنید که آ  کشیده در فارسی تهران گرد شده [ɒː] و برابر این واکه نیست. همچنین این واکه می‌تواند پسین یا پیشین‌تر شود [a]:

Anc (فک، آرواره):

/ˈɑŋk/

Hâdh (برنده‌):

/ˈhɑːð/

 

:Ê/É/E

کیفیت این واکه مشابه e در bed تلفظ میشود و همچنین فارسی کلاسیک و کردی نیز وجود دارد [ɛ]، و نه مانند [e] در آذربایجانی و فارسی تهرانی.

واکه ê را نیز می‌توان در تلفظ واژه hair در انگلیسی بریتانیایی مشاهده کرد  /hɛːˈ/. همچنین در کردی جنوبی نیز میتوان این واکه را یافت کرد مثل در واژه ایران /ɛːˈɾɑːn/:

Pend (شیب، سراشیبی، دامنه‌ی تپه):

/ˈpɛnd/

Nêl (سه):

/ˈnɛːl/

 

:Î/Í/I

این واکه در سینداری به سە صورت به کار می‌رود [i]، [iˑ] و [iː] به کار می‌رود، کیفیت این واکه مشابه ea در seat در انگلیسی آمریکایی است، اما توجه داشته باشید که در گونه بریتانیایی می‌شوند مرکب باشد [ɪj].

واکه کوتاه مشابه واژه dil به معنی زبان در ترکی آذربایجانی است /dilˈ/.

واکه بلند کاملا مشابه [iː] فارسی و کردی است مثلا زیر در فارسی /ziːrˈ/ و یا ژیر در کردی به معنی زیرک /ʒiːrˈ/، واکه [iˑ] معمولا به صورت، هم‌آوا در زبان‌هایی که ما می‌شناسیم به کار می‌رود مثلا در واژه feet در لهجه SSBE در آوانگاری واجی به صورت /fiːtˈ/ و در آوانگاری آوایی به‌صورت [fiˑt̚ˈ] نمایش داده می‌شود. واکه i را می‌توان صورت [ɪ] تلفظ کرد، مانند واژه sit در انگلیسی یا تێر /tɪɾˈ/ در کردی به معنای سیر:

Dîr (مرد):

/ˈdiːr/

Find (گیسو):

/ˈfind/

 

:Ô/Ó/O

بنظر می‌رسد [ɔ] ایتالیایی می‌تواند مثال برای واکه O باشد، همچنین می‌توان آن را مانند [ɔ] انگلیسی استاندارد بریتانیا در واژه‌های مثل: what ،hot و not تلفظ کرد.

همچنین با توجه به تلفظ‌های خود تالکین می‌توان گفت که می‌شود این واکه را بسته‌تر تلفظ کرد [o̞]، که دقیقا مشابه تلفظ o در ژاپنی یا [o] نزدیک به تلفظ o در فارسی و ترکی آذربایجانی است.

واکه Ô در سینداری دقیقا در جایگاه O تولید می‌شود [ɔː] و برخلاف کوئنیا با نسخه کوتاه خود هیچ تفاوتی در جایگاه تولید ندارد:

Môr (تاریکی):

/ˈmɔːr/

Ross (باران):

/ˈrɔsː/

 

:Û/Ú/U

تلفظ این واکه در حالت کشیده مثل واژه food در انگلیسی آمریکایی است که در IPA به صورت [uː] نمایش داده می‌شود. در فارسی می‌توان این واکه را در واژه‌های مثل خوب و او دید.

توجه کنید این واکه را با نسخه بریتانیایی در SSBE اشتباه نگردید.

واکه کوتاه [u] رو در ترکی آذربایجانی می‌توان در واژه uşaq به معنی بچه دید /uˈʃɑx/. واکه u را می‌توان صورت [ʊ] تلفظ کرد، مانند واژه good در انگلیسی یا کوڕ /kʊrˈ/ در کردی به معنای پسر:

Tûr (فرمانروا، ارباب، قدرت، چیرگی):

/ˈtuːr/

Gurth (مرگ):

/ˈɡurθ/

Gurth an Glamhoth

/ɡurθ ɑn ˈɡlɑm.hɔθ/

«مرگ بر اورکان»

 

:Ŷ/Ý/Y

واکه پیشین بسته گردشده [y] واکه منحصر به زبان سینداری است که در کوئنیا یافت نمی‌شود. این واکه برابر واکه‌های u و ü در فرانسوی و آلمانی استاندارد است. u فرانسوی نسخه کوتاه ای مصوت را نمایش میدهد مثلا واژه tu به معنی تو [t̪yˈ]. ü آلمانی نسخه کشیده این مصوت است مثلا در yːbɐ] überˈ] که معادل مستقیم over در زبان انگلیسی است.

همچنین نسخه کوتاه این واکه را می‌توان در ترکی آذربایجانی مشاهده کرد برای مثال در واژه güllə به معنی گلوله [ɟylˈlæ]:

Gyrth (مردگان):

/ˈɡyrθ/

mŷl (مرغان دریایی):

/ˈmyːl/

واکه‌های مرکب:

 

:AI

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ɑj] است، مانند واژه چای در فارسی:

Haim (گم‌شده، ترک کرده):

/ˈhɑjm/

Fair (چابک، سریع):

/ˈfɑjr/

 

:AE

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ɑɛ] است:

Paen (کاکایی کوچک، مرغ طوفان):

/ˈpɑɛn/

Mael (خوب، شهوت، آلودگی):

/ˈmɑɛl/

 

:AU

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ɑu] است:

Daug (جنگجو):

/ˈdɑug/

Haust (تخت، بستر):

/ˈhɑust/

 

:AW

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ɑw] است، مانند واژه‌ی ناو /nɑwˈ/ در کردی به معنی نام:

Saw (چرک، گنداب):

/ˈsɑw/

Raw (بال):

/ˈrɑw/

 

:EI

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ɛj] است، مانند واژه‌ی نِی /nɛjˈ/ در فارسی کتابی کلاسیک توجه کنید که مانند فارسی تهرانی [ej] تلفظ نشود:

Meil (گرده):

/ˈmɛjl/

Fein (ابر، سفید):

/ˈfɛjn/

 

:OE

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ɔɛ] است.

توجه داشته باشید در سینداری دوران اول oe میتوانست نشان‌دهنده واکه خالص [œ] نیز باشد، مثلا Nírnaeth Arnoediad. در فرانسوی می‌توان این واکه را در واژه jeune به معنی جوان دید [ʒœnˈ].

این واکه در سینداری دوران سوم با واکه گرده نشده [ɛ] در همان جایگاه تولید جایگزین شد، مثلا نگاه کنید به اختلاف Goelydh و Gelydh:

Boe (باید):

/ˈbɔɛ/

Hoest (تخت‌ها):

/ˈhɔɛst/

 

:UI

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ui] است:

Sui (همانند، همانطور):

/ˈsui/

Nuin (زیر):

/ˈnuin/

Dagor-nuin-Giliath

/ˈdɑ.ɡɔr ˈnuin ˈɡi.li.ɑθ/

نبرد زیر ستارگان

A Elbereth Gilthoniel, silivren penna míriel

/ɑ ˈɛl.bɛ.rɛθ ɡilˈθɔ.ni.ɛl | siˈliv.rɛn ˈpɛn.nɑ ˈmiː.ri.ɛl/

«ای اِلبرِت، فروزنده‌ی ستارگان، درخشش سپیدت چونان گوهر، فرو می‌بارد.»