نگاهی به سیستم واکه‌ها در زبان کوئنیا

یکی از موضوعاتی مورد بحث در جوامع طرفداران تالکین، چه ایرانی و چه غیر ایرانی موضوع تلفظ نام‌ها در زبان‌های فراساخته تالکین است.

گرچه خود تالکین بارها اعلام کرده، که قصد از ساختن این زبان‌ها هرگز شکل گیری فرقه‌های متکلّم این زبان‌ها نبوده است، اما در نامه 295b به صراحت بیان می‌کند، که نشانه‌های واکه‌ها در خط تنگوار صرفا برای تزئین نیستند و باید جدی گرفته شوند، این نشان می‌دهد که کشش واکه‌ها برای تالکین با اهمیت بوده و بر زیبایی لحن و آوای این زبان‌ها تاثیر گذار است.

در این یادداشت، سعی می‌شود، با استفاده از مثال‌های از واژه‌های زبان‌ انگلیسی و همچنین مثال‌های از زبان‌های رایج در ایران، کیفیت و جایگاه این واکه‌ها و طول و کشش آنها را بیان کرده تا دیدگاه بهتری به شما ارائه داده‌ شود.

همچنین برای نگارش تلفظات، الفبای آوانگاری بین‌المللی (IPA) به دو شیوه‌ی آوانگاری واجی (phonemic) و آوانگاری آوایی (phonetic) به کار گرفته می‌شود.

توجه داشته باشید که در این یادداشت، تنها به واکه زبان کوئنیا پرداخته می‌شود، و همخوان‌های این زبان یا زبان سینداری مورد بحث نیستند.

*

کوئنیا به صورت پایه در ۵ واکه کوتاه i, e, a, o, u است، این واکه‌ها در IPA به صورت، [i, ɛ, ɑ, ɔ, u] نمایش داده می‌شوند. هرکدام از واکه با افزودن نشانه (´) تبدیل به واکه‌ای بلند در همان جایگاه خود می‌شوند، اما دو واکه é و ó بسته‌تر شده و صورت [oː] و [eː] به خود می‌گیرند.

همچنین براساس تلفظ شخص تالکین در شعر Namárië واکه o می‌توان بسته‌تر [o] یا بر اساس تلفظش در elen síla lúmenn’ omentielvo بازتر [ɔ] باشد. بنظر می‌رسد، یکی از مشابه‌ترین تلفظ‌ها به واکه تلفظ [ɔ] در زبان ایتالیایی باشد.

همچنین درباره کشش واکه بنظر می‌رسد، کشش حقیقی این واکه معمولا به صورت [ˑ] و نه همیشه [ː]  باشد، چرا که در سینداری از (ˆ) برای نمایش واکه‌های حتی کشیده‌تر بهره می‌برند که باید برابر با [ː] باشد.

به صورت کلی، بر خلاف سینداری در کوئنیا چنین واکه‌های را نمی‌توان واج (phoneme) دانست بلکه باید تنها هم‌آواهایی(allophone)  از واج پایه دانست.

باید توجه داشته باشیم که بسیاری از واکه‌های که مدرسین زبان انگلیسی با استفاده آوانگاری واجی به شیوه [ː] نمایش می‌دهند در اصل کششی برابر با [ˑ] دارد به اختلاف نمایش واژه arsenal (زرادخانه) در این دو شیوه توجه کنید:

/ˈɑːsənl/

[ˈɑˑsənɫ]

همچنین این واج‌ها می‌توانند بر اساس تکیه زبان هم‌آواهای کشیده داشته باشند، به واژه‌های ایران و سفت‌تر از دو زبان فارسی و کردی توجه کنید:

/eːˈɾɑːn/

[eˑˈɾɑːn]

/seftˈtær/

[seˑftʰˈtæːɾ]

باید توجه داشته باشید که تلفظ بر اساس گویش تهران نوشته شده و در فارسی کلاسیک کتابی تلفظ بدین گونه است:

[sɛftʰˈtæˑɾ]

باید این نکته را نیز در نظر گرفت که بسیار از مثال‌های که تالکین از واژه‌های زبان‌ انگلیسی برای تلفظ واکه‌های سینداری یا کوئنیا، باید طبق لهجه رایج در زمان حیات تالکین یعنی Received Pronunciation  یا به اختصار (RP) برسی شوند نه لهجه امروزی Standard Southern British English یا به اختصار(SSBE)  که امروزه در بسیاری از فیلم‌های تاریخ یا فانتزی مثل بازی تاج و تخت، هری پاتر و خود ارباب حلقه‌ها دیده می‌شود.

اختلاف تلفظ واژه what رو در این دو لهجه ببیند:

SSBE:

[ˈwɔtˢ]

RP:

[ˈʍɒt‌]

 

واکه‌ها:

 :Á/A

تلفظ این واکه به دو صورت کوتاه و کشیده، مشابه تلفظ a در father و نه در but و همچنین آ در فارسی کلاسیک و کردی است، مثلا در واژه آن یا تهران که در لهجه تهران تبدیل به [uː] شده ‌است.

توجه داشته باشید که [ɑː] در فارسی و کردی به صوت کشیده و [ɑ] در ترکی آذربایجانی کوتاه است. همچنین توجه کنید که آ کشیده در فارسی تهران گرد شده [ɒː] و برابر این واکه نیست. همچنین این واکه می‌تواند پسین یا پیشین‌تر شود [a]:

Yávë (میوه):

/ˈjɑː.vɛ/

Calpa (ظرف آب):

/ˈkɑl.pɑ/

 

:Ë/E

کیفیت این واکه مشابه e در bed تلفظ میشود و همچنین فارسی کلاسیک و کردی نیز وجود دارد [ɛ]، و نه مانند [e] در آذربایجانی و فارسی تهرانی اما بنظر می‌توان بسته‌تر نیز تلفظ کرد:

Se (او):

/ˈsɛ/

Tëa (راه):

/ˈtɛ.ɑ/

نکته: ë بیانگر واکه‌ای دیگر نیست، بلکه نشان می‌دهد واکه e با واکه بعدی a ترکیب نمی‌شود.

 

:É

این واکه پیشتر در فارسی نو اولیه وجود داشته است، که به آن یای مجهول گفته می‌شد [eː]. همچین همچنان این واکه در فارسی دری و خراسانی و کردی مرکزی یافت می‌شود مانند ایران /eːˈɾɑːn/. برای تولید این واکه [e] تهرانی یا ترکی را کشیده‌تر مانند آ تلفظ کنید، همچنین در بالا ذکر شد که در فارسی تهرانی در واژه سفت‌تر بصورت هم‌آوا ظاهر می‌شود:

Né  (بود):

/ˈneː/

Vénë (باکره، دوشیزه):

/ˈveː.nɛ/

 

:Í/I

این واکه در کوئنیا به دو صورت بلند و کوتاه به کار می‌رود [i] و [iː] به کار می‌رود، کیفیت این واکه مشابه ea در seat در انگلیسی آمریکایی است، اما توجه داشته باشید که در گونه بریتانیایی می‌شوند مرکب باشد [ɪj].

واکه کوتاه مشابه واژه dil به معنی زبان در ترکی آذربایجانی است /dilˈ/.

واکه بلند کاملا مشابه [iː] فارسی و کردی است مثلا زیر در فارسی /ziːrˈ/ و یا ژیر در کردی به معنی زیرک /ʒiːrˈ/:

Cilmë (انتخاب):

/ˈkil.mɛ/

Píca (کم شدن، لکه):

/ˈpiː.kɑ/

 

:O

بنظر می‌رسد [ɔ] ایتالیایی می‌تواند مثال برای واکه O باشد، همچنین می‌توان آن را مانند [ɔ] انگلیسی استاندارد بریتانیا در واژه‌های مثل: what ،hot و not تلفظ کرد.

همچنین با توجه به تلفظ‌های خود تالکین می‌توان گفت که می‌شود این واکه را بسته‌تر تلفظ کرد [o‌]، که دقیقا مشابه تلفظ o در ژاپنی یا [o] نزدیک به تلفظ o در فارسی و ترکی آذربایجانی است:

Rossë (شبنم):

/ˈrɔs.sɛ/

Loa (رویش):

/ˈlɔ.ɑ/

 

 :Ó

تلفظ Ó در IPA برابر با [oː] است، مشابه واژگانی باشند for یا talk در لهجه بریتیش SSBE.

این واکه نیز پیشتر در فارسی نو اولیه وجود داشته است، که به آن واو مجهول گفته می‌شد [oː]. همچین همچنان این واکه در فارسی دری و خراسانی و کردی مرکزی یافت می‌شود مثلا در واژه رۆژ کردی /roːʒ/ به معنی روز. برای تولید این واکه [o] تهرانی یا ترکی را کشیده‌تر مانند آ تلفظ کنید:

Hón (قلب):

/ˈhoːn/

Tó (پشم):

/ˈtoː/

 

:Ú/U

تلفظ این واکه در حالت کشیده مثل واژه food در انگلیسی آمریکایی است که در IPA به صورت [uː] نمایش داده می‌شود. در فارسی می‌توان این واکه را در واژه‌های مثل خوب و او دید.

توجه کنید این واکه را با نسخه بریتانیایی در SSBE اشتباه نگردید.

واکه کوتاه [u] رو در ترکی آذربایجانی می‌توان در واژه uşaq به معنی بچه دید /uˈʃɑx/:

Húna (نفرین شده، ملعون):

/ˈhuː.nɑ/

Lusta (تهی، خالی):

/ˈlus.tɑ/

 

واکه‌های مرکب:

:AI

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ɑj] است، مانند واژه چای در فارسی:

Aiya (درود، بنگر):

/ˈɑj.jɑ/

Caima (تختخواب):

/ˈkɑj.mɑ/

 

:AU

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ɑu] است:

Aulë (آئوله):

/ˈɑu.lɛ/

Sauron (سائورون):

/ˈsɑu.rɔn/

 

:IU

تلفظ این واکه در IPA به صورت [iu] است:

Siulë (برانگیختن، تحریک):

/ˈsiu.lɛ/

Tiuca (چاق، ضخیم):

/ˈtiu.kɑ/

 

:EU

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ɛu] است:

Neuma (تله، دام):

/ˈnɛu.mɑ/

Ceulë  (نوزایی):

/ˈkɛu.lɛ/

 

:OI

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ɔj] یا می‌توان گفت به صورت [oj] است، مانند واژه boy:

Loica  (شکست‌خورده، ناقص):

/ˈlɔj.kɑ/

Oia (جاودان، ابدی):

/ˈɔj.ɑ/

 

:UI

تلفظ این واکه در IPA به صورت [ui] است:

Ruimen (شومینه، اجاق):

/ˈrui.mɛn/

Muina (مخفی، پنهان، رازآلود):

/ˈmui.nɑ/

Aiya Eärendil elenion ancalima

/ˈɑj.jɑ ɛ.ɑˈrɛn.dil ɛˈlɛ.ni.ɔn ɑŋ.kɑˈli.mɑ/

«درود بر تو ای ائارندیل، درخشان‌ترینِ ستارگان»